LÊ THIẾU NHƠN

Trên mạng Basam, ngay ngày đầu năm âm lịch, đã đăng một loạt bài về người trí thức. Thiết tưởng trong lúc đất nước rất cần đến đội ngũ trí thức và hiền tài để xây dựng kiến thiết dân tộc thành một quốc gia văn minh hùng mạnh, thì những bài đánh động vào giới trí thức tinh hoa quả là hữu ích ! Nhưng tôi đã đọc nhiều bài viết về trí thức, nói chung tôi có một cảm nhận (dù không đầy đủ ), rằng trí thức người Việt sao mà còn tiểu nông quê mùa ấm ớ, ấp úng làm vậy. Người Việt có câu “thuốc đắng giã tật”, vì thế tôi muốn tranh biện thẳng thừng, mong rằng đó là cách trực tiếp để chúng ta phản tỉnh đánh thức mình, chứ không muốn quanh co ấp úng để chiêu đãi nhau một bữa tiệc ngọt hòa cả làng, để rồi vấn đề dù quan trọng đến mấy cũng chỉ trở thành tiếng đáp nửa vời còn chưa ngã ngũ.

HIỂU TRI THỨC VÀ HÀNH ĐỘNG BẰNG TRI THỨC

NGUYỄN HOÀNG ĐỨC

Để tránh sa vào lối áp đặt chủ quan vô trách nhiệm, tôi xin nêu ra mấy cơ sở hiện thực:

1. Theo đánh giá chung của nhiều nhà khoa học, người châu Á có thể tạng yếu ớt, mũi tẹt vai xuôi, nói chung là bộ thở thuộc tim và huyết hạn chế, nên hay ăn nói nước đôi nhì nhằng, không có tính quyết đoán.
2. Tại các cuộc hội thảo khoa học, khi được phát phiếu mời nhận xét đưa ra quan điểm, thì các học giả châu Á thường có ý kiến muôn thủa – rất ít kỳ vọng vào sáng kiến, bởi vì họ thường đưa ra ý kiến nước đôi, hoặc nước ba, nước bốn, tóm lại là một giải pháp toàn thể, thế này cũng không tốt, thế kia cũng chẳng hay, mà nên có một giải pháp đồng bộ. Một mũi tên cùng lúc muốn bay nhiều hướng, thì nó chẳng bay đi đâu cả. Và một lời đáp đồng bộ cũng có nghĩa là chẳng có gì cả.
3. Việt Nam chúng ta cũng nằm trong những đặc điểm này, đặc biệt chưa bàn đến những môn khoa học cao cấp như vật lý hay toán học, ngay đến văn học là cái viết bằng chữ nghĩa ai cũng đọc được, thì cái gọi là tác phẩm đồ sộ hẳn hoi mang tính tư tưởng cao của chúng ta vẫn chỉ đang là một chân trời xa vời vợi đang được ngắm vào ống kính sắp chế tạo ở thì tương lai.

Có rất nhiều tác giả đã bàn đến từ trí thức, họ bắt nguồn từ gốc Latin “intellect”. Họ bàn rất rộng rất kỹ về tiền từ này với một dãy đuôi nào là trí tuệ, trí khôn, tri thức, người trí thức… Theo tôi, “tri thức” hay “trí thức” chỉ là một, vì đây là từ đi vòng qua nghĩa Hán tự vào tiếng Việt, mà bản thân chữ Hán thì không có dấu, còn người Việt thì thường thêm dấu vào trong khẩu ngữ của mình. Vả lại có một điều quan trọng nhất trong ngôn ngữ đó là: gốc căn bản của từ là gì? Và từ đó phát triển ra bao nhiêu nghĩa tùy thuộc đồng tâm từ gốc chính duy nhất của nó.

Việc tranh luận cầu kỳ về tri thức chỉ là cách bổ dưỡng trí thức chứ không thay thế được việc con người vẫn dùng đến tri thức để hành động. Chẳng hạn như triết gia Kant đã thừa nhận “khi nói về thời gian chúng ta chẳng biết gì cả”, nhưng chúng ta vẫn sống bằng thước đo thời gian như hẹn gặp mặt, hẹn hợp đồng, hẹn hội thảo, hẹn cưới xin. Bàn về tri thức và người trí thức cách dễ hiểu nhất chúng ta hãy tham chiếu cái nhìn căn bản của triết gia Platon: Quốc gia là hệ thống được ví như các thành phần trong cơ thể. Phần sản xuất giống như lo cho dạ dầy. Phần danh dự, dũng cảm giống như tim. Còn tầng lớp suy nghĩ giống như bộ não. Người trí thức quan trọng cho quốc gia bởi lẽ họ là bộ não của dân tộc. Bộ não đó tham dự vào lãnh đạo cơ thể ngay cả lúc sản xuất, chiến đấu, cũng như thụ hưởng.

Giờ tôi xin được bàn vào bài “Trí thức, trí ngủ và trí trá” của tác giả Lê Phú Khải, hy vọng rằng tôi không chỉ đối thoại với t/g L.P.Khải, mà là với một cách nghĩ còn rất nước đôi này. Trong bài của mình, tác giả rất coi thường loại trí thức bao cấp ăn lương, và đề cao trí thức “dân sự” có tư duy độc lập. Tác giả viết: Vì thế quan chức Nhà nước là những người vừa có quyền, vừa có uy, thế mới gọi là uy quyền, nhưng dù uy quyền đến mấy, khi đã ngồi vào ghế quan chức thì anh
chỉ là một công chức, một viên nha lại mà thôi. Đã là nha lại thì phải từ lời nói đến việc làm, dù làm viện trưởng, vụ trưởng, thứ trưởng,… nhất nhất phải nghe lời cấp trên. Không thể có sáng tạo gì được, không thể được xã hội xem là trí thức. Đổi lại anh ta được lương cao bổng hậu, vợ đẹp con khôn, phú quý của đời. Một bộ phận khác, dù đỗ đạt cao, nhưng không chịu chui vào bộ máy quan chức, mà làm nghề tự do như bác sỹ, kiến trúc sư, luật sư, nhà báo, nhà văn…. Tầng lớp này dám tư duy độc lập, dám ăn dám nói, dám phụng sự lẽ phải…. Họ chính là trí thức của nhân dân Pháp. Họ có thể bị bầm dập nhưng được xã hội kính trọng.

Thế rồi cuối bài tác giả lại viết :
“Năm thiếu tá phi công vũ trụ Ti Tốp sang thăm Việt Nam. Ta có tổ chức 1 buổi gặp mặt giữa phi hành gia vũ trụ với các nhà khoa học VN, khi thiếu tá Ti Tốp khuyên các nhà khoa học VN nghiên cứu vũ trụ và đi vào lĩnh vực vụ trụ, bỗng Bác Hồ đứng ngay dậy, ngắt lời thiếu tá Ti Tốp, Bác khuyên các nhà khoa học VN nên nghiên cứu các khoa học là là mặt đất thôi! Giáo sư Trần Kiên kết luận "Tôi đã suy nghĩ nhiều về lới khuyên của Bác và chuyển đề tài "Thần kinh cá chép" của tôi rất được các nhà khoa học thế giới quan tâm sang nghiên cứu đề tài "là là mặt đất" là "khẩu phần ăn của cá Rô – Phi". Toán học rất vĩ đại, Viện nghiên cứu toán học cao cấp mà Giáo sư Ngô Bảo Châu đang là Viện trưởng rất sang trọng. Nhưng các bệnh viện nhi đồng ở nước ta các cháu thiếu nhi đang phải nằm chung 2 – 3 cháu một giường, các bà mẹ phải nằm dưới đất. Khi một em bé bị đau ruột thừa, mẹ em vừa khóc vừa bế em đến bệnh viện, vạn lạy các bác sỹ cứu nhân độ thế, nhưng bệnh viện còn chờ bố em đi bán bò có tiền nộp viện phí thì mới mổ ruột thừa cứu em… thì mọi sự sang trọng phải xem lại! Mọi vật trang trí phải xem lại.

Đọc xong, tôi không hiểu tác giả sẽ ủng hộ cho trí thức “mậu dịch” hay trí thức dân sự, cái cao cấp hay cái lè tè, đúng là một dạng nước đôi đặc thù của văn hóa lúa nước. Quan điểm này của tác giả chắc chắn là sai. Bởi lẽ, ngay từ khi cả thế giới còn nghèo thì nhà thờ, đền thánh , nhà hát và trường học đã xuất hiện. Lúc đó người ta không thể lấy cớ nghèo để mà xa lánh cái cao cấp lý tưởng đi tìm cái thực dụng lè tè. Về điểm này thế giới đã có nhiều bài học rất xác thực, người Hy Lạp vào lúc rất nghèo, thành bang của những ngọn đồi chọc, nhưng mà họ phát vé cho người dân đi xem kịch, triết học phát triển, những buổi nói chuyện về thần thánh và triết học của Socrate được rất nhiều người mến mộ, sau này thì nước Đức, rồi nước Nhật đều là những nước nghèo sản vật nông nghiệp nhưng chính thế mà họ đã vươn lên hàng đầu thế giới do những cống hiến về trí tuệ và sáng chế.

Người Trung Hoa có câu “ vô hữu tiểu nhân bất dưỡng quân tử, vô hữu quân tử bất thành tiểu nhân”. Tiểu nhân không có thì không ai nuôi dưỡng quân tử về dạ dầy được, nhưng nếu không có quân tử nghĩa là kiểu mẫu tinh thần siêu hình học thì không thể hình thành kiểu mẫu cho tiểu nhân. Nhà văn Pháp Stendhal có nói: “Bọn người ở chế giễu ông chủ trong nhà bếp, nhưng lại bắt chước ông chủ ở ngoài cuộc đời”. Tại sao vậy? Vì bước ra ngoài đời là nơi công chúng phổ quát những người ở không thể không làm theo kiểu mẫu của ông chủ.

Một triết gia viết: Tôi có thể nhận ra một con người thiếu chân hoặc tay, hay mất nhiều chi thể, nhưng tôi không thể nào nhận ra một con người mà không có linh hồn. Con người không có lý tưởng tức không có ánh sáng siêu hình thì không thể thành người. Hòn gạch ở tòa lâu đài khác hòn gạch nằm ngoài đống ở chỗ hòn xây dựng thì đã nằm trong mô hình kiến thiết của bản vẽ, còn hòn nằm ngoài thì không. Lý tưởng thì không ăn được. Nhưng không có cái nhìn lý tưởng, tức những giá trị siêu hinh học – vượt qua vật chất, thì con người không bao giờ thành. Những người đánh đàn biểu diễn kiếm tiền, họ không thể đánh nếu không nghĩ về những cây đàn đỉnh cao chơi đàn mà không kiếm được đông nào. Lý tưởng chữ gốc Latin là “Ideal” khởi từ gốc chữ Ý tưởng tức Idea, hoàn toàn là ý tưởng được kéo dài ra đến tận chân trời. Không có lý tưởng sẽ không có khát vọng, cũng như không có tôn giáo, thậm chí nghệ thuật, và không có cả thách đố và dự phóng cho khoa học. Khoa học thực chứng suy cho cùng chỉ là sự thực nghiệm những ý tưởng đã hình thành trong đầu.

Nước ta cũng như nhiều nước châu Á còn lạc hậu chính vì ý tưởng tiểu nông cách mạng nửa vời. Trong bài kiểm tra trí thông minh người ta phải trả lời Có hoặc Không, yes or no, chứ không thể là Có và Không, hay Yes and No. Đó là bài học của lý trí, và chỉ có lý trí mới biết leo cầu thang tiến bộ mà thôi, còn tình cảm luôn có xu hướng mặt trận lấy lòng các bên, sẽ chẳng bao giờ đạt tới cái gì minh bạch rõ ràng cả. Có một phương ngôn thế này về trí thức: Không thể nào là người trí thức nếu không bao gồm tâm cảm yêu tiến bộ. Không yêu tiến bộ thì học bao nhiêu đi nữa thì vẫn chỉ là ngăn kéo cũ chất sách mốc mà thôi. Hy vọng, trước khi bàn vào người Trí thức chúng ta nên biết đoạn tuyệt thẳng thừng với lối nửa voi nửa chuột. Còn dùng dằng đến bao giờ nữa, nhân loại đã bước sang thế kỷ 21 rồi, chẳng lẽ chúng ta vẫn còn băn khoăn về tri thức và trí thức để vùi quên hành động tri thức của mình. Mấy lời xin trao đổi với t/g Lê Phú Khải và những ai có suy nghĩ giống ông. Cám ơn nhiều! Mùa xuân, chúc tác giả và bạn đọc mạnh khỏe, bình an, vui vẻ!

Mùng hai tết Nhâm Thìn