LÊ THIẾU NHƠN

Chúng ta hãy bắt đầu công việc thăm dò kho tình cảm nhớ nhung của người xưa từ câu ca dao than thở: “Gió sao gió mát sau lưng. Dạ sao dạ nhớ người dưng thế này”.  "Người dưng", hay có khi nói là "người dưng nước lã" để chỉ sự không ràng buộc, không có chút gì gắn bó hay thân thiết. Ấy thế mà bỗng nhiên lại có sự nhớ thì đúng là trái khoáy, là bất thường. Nhớ người dưng là mở đầu cho một nỗi bâng khuâng…Để còn qua biết bao ướm hỏi, đón đưa "công trình kể biết mấy mươi", người dưng ấy mới thành người thương, người chung một mái nhà…Nguyên nhân của nỗi nhớ chính là sự  cách trở về không gian làm cho khuất lời, xa mặt. Vậy cho nên khi đã yêu, đã cảm, đã phải lòng nhau thì chỉ có ước ao: “Ước gì sum họp một nhà. Ra đụng vào chạm kẻo mà nhớ thương”. Vì một lí do nào đó mà rồng xa mây, bến xa thuyền, cây măng vòi xa chim chèo bẻo, anh xa em, thiếp xa chàng thì đấy chính là khi cuộn lên bao nỗi nhớ, niềm thương.




MỞ CA DAO XEM NỖI NHỚ

VŨ NHO

Nhớ nhau là nhớ cảnh núi sông, nhớ người gắn bó chung tình non nước.
Anh đi anh nhớ non Côi
Nhớ sông Vị thuỷ, nhớ người tình chung
Có lẽ đây là câu ca dao sưu tầm được ở vùng có sông Vị, non Côi. Nhưng có bao nhiêu vùng núi non sông nước thì có bấy nhiêu nỗi nhớ. Không có núi, thì lấy nước sông làm điều gợi thương, lấy nhịp cầu làm điều gợi buồn, gợi nhớ:
  Qua cầu ngả nón trông cầu
 Cầu bao nhiêu nhịp dạ sầu bấy nhiêu
Không có sông, thì lấy núi mà than thở, chuyện trò:
 Núi cao chi lắm núi ơi
Núi khuất mặt trời chẳng thấy người thương
Mà cứ gì phải núi non, sông nước lớn lao. Một bát canh rau, một vị cà dầm tương, một con đường đi làm chung lối đều có thể gợi nhớ gợi thương:
Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương
 Nhớ ai dãi nắng dầm sương
Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao

Lí thú của nỗi nhớ ở đây là nó đi vòng vo từ rộng đến hẹp, từ xa đến gần, từ mơ hồ khó xác định đến  rõ ràng, cụ thể. Bốn câu ca mà trội lên những năm từ nhớ, trong đó có đến ba từ đứng ở đầu câu. Từ chuyện quê hương, đến chuyện làm ăn vất vả dãi nắng dầm sương. Ai dãi nắng dầm sương? Dân làng ai mà chả dầm sương dãi nắng "trời ra gắng, trời lặn về. Ngày ngày tháng tháng nghiệp nghề truân chuyên". Nhưng "nhớ ai tát nước bên đường hôm nao" thì đã rất cụ thể và xác định cả về địa điểm, không gian (bên đường), hoạt động (tát nước) và thời gian (hôm nao). Nhớ ai thì người ấy hẳn là đã rõ.

Khi nỗi nhớ đã dâng đầy thì bất kì một hình ảnh nào của người thương cũng được hồi tưởng: ánh cười, giọng nói, mái tóc, điệu ngồi, dáng đứng:
 - Mình về có nhớ ta chăng
 Ta về ta nhớ hàm răng mình cười
- Thương chàng lắm lắm chàng ơi
Nhớ miệng chàng nói, nhớ lời chàng than
- Từ ngày gặp gỡ giữa đường
Những lời bạn nói nhớ thương vô cùng
  
Nhớ mà không gặp được nhau thì sinh ra tương tư, buồn tủi, sinh ra hờn giận, trách móc, thở than. Cái gọi là điệu than trong ca dao xưa ngoài than thân trách phận nghéo khổ, vất vả long đong, còn có sự thở than về tình cảm, mà phần nhiều là vì tình cảm không thoả mãn. Người này có lấy lí trí mà khuyên can, an ủi, mong mỏi người kia đừng nhớ:
Anh ra đi cay đắng như gừng
Đường xa xôi ngàn dặm khuyên em đừng nhớ thương
Nhưng làm sao mà đừng nhớ thương cho được khi mà tình cảm đang cuồn cuộn trào dâng như nước sông mùa lũ. Chưa chia xa mà nước mắt đã chan hoà:
Người về em những khóc thầm
Đôi bên vạt áo ướt đầm như mưa
Đến khi xa rồi nỗi nhớ như thiêu đốt, như cháy bỏng không cho người ta có thể bình thường, yên ổn:
Nhớ ai bổi hổi bồi hồi
Như đứng đống lửa như ngồi đống than

Nỗi nhớ cao độ làm cho con người mất ăn mất ngủ
Nhớ ai cơm chẳng buồn ăn
Đã bưng lấy bát lại dằn xuống mâm
Đã định gắng quên nỗi nhớ để ăn lấy bát cơm, đặng có thêm sức khoẻ tiếp tục nhớ mong, nhưng không được. Đã bưng lấy bát rồi, ấy thế mà nỗi nhớ kia lại bùng phát. Thể là khổ cho cái bát, khổ cả cái mâm vì hành động "dằn xuống mâm" không kiểm soát được của ngưười bị nỗi nhớ dày vò:
Nhớ ai nhớ ai nhớ mãi thế này
Nhớ đêm quên ngủ nhớ ngày quên ăn
Bên trên là chuyện quên ăn. Còn quên ngủ thì là chuyện thường tình. Bao nhiêu thời gian ngày đêm người ta dường như chỉ dùng cho mỗi một việc để nhớ, để "tơ tưởng cùng nhau. Ngày nhớ sáu khắc đêm sầu năm canh”. Ban đêm dù có đi nằm thì người ta cũng nằm ở tư thế khác thường, nằm mà không ngủ:
Đêm nằm lưng chẳng bén giường
Mong trời chóng sáng ra đường gặp em

Nỗi nhớ làm cho người ta ở trong trạng thái đặc biệt, như muốn khép kín không tiếp nhận thế giới xung quanh, không để ý gì đến hành động của mình:
Nhớ ai con mắt lim dim
Chân đi thất thểu như chim tha mồi

Bây giờ người tương tư nhìn đâu cũng thấy nhớ. Tưởng như nỗi nhớ của họ nhiễm sang cả sự vật, khiến cho chúng cũng biết nhớ thương:
Khăn thương nhớ ai
Khăn rơi xuống đất
Khăn thương nhớ ai
Khăn vắt lên vai
Khăn thương nhớ ai
Khăn chùi nước mắt
Đèn thương nhớ ai
Mà đèn không tắt
Mắt thương nhớ ai
Mắt ngủ không yên
Ba sự vật đều thương nhớ mà rơi xuống, vắt lên, chùi nước mắt, không tắt không yên. Người ta cảm nhận được sự thương nhớ điệp đến năm lần tạo nên vời vợi nhớ thương. Cái hay ở đây là cả ba sự vật đều nhớ thương trong nỗi nhớ của con người. Đèn chong để nhớ nên không tắt; mắt thức để nhớ nên không ngủ, không yên; khăn nhớ nên rơi xuống, vắt lên, và chùi nước mắt… Ba sự vật ấy đầy nỗi nhớ riêng, nhưng cả ba mới làm nên nỗi nhớ lớn lao của con người đang nhớ.
Tâm trạng nhớ điển hình của người tương tư là "tưởng", là "ngỡ", là "mơ". Họ cứ như là kẻ mộng du, nhìn vật nọ lại tưởng vật kia:
- Bóng cam bóng quýt sau nhà
 Bóng trăng rọi lại anh tưởng là bóng em
- Bóng trăng em tưởng bóng đèn
 Bóng cây em tưởng bóng thuyền anh sang
- Lá này gọi lá xoan đào
Tương tư gọi nó thế nào hở em
- Lá khoai anh ngỡ lá sen
Bóng trăng anh ngỡ bóng đèn anh khêu

Nhân vật trữ tình chỉ có một phút tỉnh táo để nhận ra lá xoan đào, nhưng lại không biết khi "tương tư", thì gọi lá ấy thế nào cho phải. Rồi anh ta cứ như người mất hồn lẫn lộn. Như¬ng điều cơ bản nhất lại đã rõ rành rành: anh ta thông báo với cô gái rằng anh mê cô đến mức tương tư, tương tư rất nặng mà chỉ có một cách là được gặp gỡ, được cô chấp nhận thì anh mới trở lại bình thường.
Không gặp được trong thực tế thì người ta tìm cách gặp trong mơ. Gặp trong mơ nhưng vẫn nghĩ là trong đời thực, nên mới có cảnh tượng này:
Đêm qua ba bốn lần  mơ
Chiêm bao thì thấy, dậy sờ thì không

Ngập trong nỗi nhớ, người ta tìm cách khuây bớt bằng cách ra ngoài ngắm nhìn cảnh vật. Nhưng nỗi nhớ cứ mới mẻ "như tượng mới tô, như trăng mới mọc”  nên cảnh vật cũng mang đầy tâm trạng:
Đêm qua ra đứng bờ ao
Trông cá cá lặn, trông sao sao mờ
Buồn trông con nhện giăng tơ
Nhện ơi nhện hỡi nhện chờ mối ai
Buốn trông chênh chếch sao mai
Sao ơi sao hỡi nhớ ai sao mờ
Sao mờ vì sao nhớ hay mắt người chờ đợi mờ lệ đợi mong? Nếu như họ đã có kỉ vật của người đợi trông thì đây chính là cơ hội để nhìn lại, để hồi tưởng: một vuông khăn, một chiếc quạt, một túi đựng trầu, một chiếc nhẫn hay một cái áo:
Áo xông hương của chàng vắt mắc
Đêm em nằm em đắp lấy hơi
Chúng ta nhớ lại có lần cô gái đã nói với bạn tình về một chiếc áo đắp khi trời nực:
Chàng về để áo lại đây
Phòng khi em đắp gió tây lạnh lùng
Gió tây là gió nóng, nhưng vì lạnh ở trong lòng, lạnh vì lẻ bạn, cho nên mới đắp áo "lấy hơi"… Không có kỉ vật thì chỉ có một cách là chong đèn ngồi nhớ:
Nhác trông lên trăng đã xế tà
Đêm hôm khuya khoắt, con gà đã gáy sang canh
Mong anh mà chẳng thấy anh
Thiếp tôi buồn bã khêu quanh ngọn đèn
 Người thương nhớ hồi tưởng lại kỉ niệm đầu tiên:
Từ ngày ăn phải miếng trầu
Miệng ăn, môi đỏ, dạ sầu đăm chiêu
Biết rằng thuốc dấu hay là bùa yêu
Làm cho ăn phải nhiều điều xót xa
Làm cho quên mẹ, quên cha, quên cửa, quên nhà
Làm cho quên cả đường ra lối vào
Làm cho quên cá dưới ao
Quên sông tắm mát, quên sao trên trời

 Trong lòng họ giờ đây chỉ còn nỗi nhớ. Nỗi nhớ của những gì sóng đôi, gắn bó:
Nhớ chàng như nhớ lạng vàng
Khát khao về nết, mơ màng về duyên
Nhớ chàng như bút nhớ nghiên
Như mực nhớ giấy, như thuyền nhớ sông
Nhớ chàng như vợ nhớ chồng
Như chim nhớ tổ, như rồng nhớ mây
Cũng có khi đợi trời sáng "để ra đờng gặp em". Nhưng nhiều khi nỗi nhớ đã không để yên:
Anh thương em nên phải đi đêm
Té xuống bờ ruộng, đất mềm không đau
- Đêm nằm luỵ nhỏ chứa chan
Tôi nhớ đến câu tình tự, tôi băng ngàn tới đây.

Gặp được nhau sau bao nhớ mong thật tột cùng vui sướng. Niềm vui ấy giản dị mà ý vị khôn cùng:
Mưa từ trong núi mưa ra
Mưa khắp thiên hạ, mưa qua chùa Thầy
Đôi ta bắt gặp nhau đây
Như con bò gầy gặp bãi cỏ non

Sự gặp gỡ như có thuốc tiên, như có bùa ngải:
Em gặp anh đây đã khoẻ lại vui
Tam tứ sầu giải hết, mặt tươi như thường
Đúng là cuộc gặp gỡ kì diệu:
Bây giờ gặp mặt chàng đây
Ăn chín lạng ớt ngọt ngay như đường

Nếu như chưa gặp được thì còn bao nhiêu là nhớ, là thương, là thở dài, than vắn.Một nhà thơ bây giờ cắt nghĩa về nỗi nhớ: “Bởi vì người ở người đi. Mới thành nỗi nhớ có gì lạ đâu (Đặng Vương Hưng - Nỗi nhớ. Trong tập Học quên để nhớ, Nhà xuất bản Hội Nhà Văn,  2001) Thế nhưng nỗi nhớ của tác giả nói trong bài thơ cũng có không biết bao nhiêu là điều lạ. Và lạ nhất là: " Nỗi nhớ không có tuổi già”. Chính vì nỗi nhớ không có tuổi mà khi mở xem nỗi nhớ người xưa, ta cũng thấy được nỗi nhớ của ta, của bây giờ. Nếu có dịp để so sánh nỗi nhớ của các nhà thơ hiện đại với nỗi nhớ của ca dao, chắc là sẽ còn bao nhiêu điều lý thú.