LÊ THIẾU NHƠN

Mai Am công chúa, tên đầy đủ là Mai Am Trinh Thận (1826-1904), là con thứ 25 của vua Minh Mạng. Trong sử sách, bà được biết đến là một trong những thi sĩ tạo nền móng cho dòng nhạc mới ‘Ca Huế’ ở đất Cố đô. Trong xã hội nho giáo thời bấy giờ, nhất là những ai được liệt vào hàng “đức cao vọng trọng” hoặc sống trong cảnh lễ giáo uy nghiêm thì rất kiêng những sáng tác về tình yêu. Tuy nhiên, vượt qua khỏi lễ giáo phong kiến, bà quyết đi đến với một thể loại nghệ thuật ca hát nói về tình yêu. Những lời thơ bà viết sau này đã trở thành nền tảng cho loại hình ca Huế bây giờ. Chẳng hạn, bài Tiếng chuông, Mai Am đã sử dụng thơ quốc âm để viết nên những ca từ: “Chào khách tiếng chim ngoài cửa/ Thoạt nhớ một người những bữa/ Xoắn xuýt giống tơ vò/ Cho biết mối tình là ra rứa/ Chan chứa, chan chứa/ Mòn mỏi mặt trăng hơn nữa”.




Gặp lại thi sĩ tạo nền móng cho 'ca Huế'

LÊ DƯƠNG


Cả gia đình làm thi sĩ

Có lẽ trong sử sách cho đến ngày hôm nay, ít có một gia đình nào tất cả anh chị em đều là những nhà thơ nổi tiếng như gia đình bà Thục tân Nguyễn Khắc Thi Bửu, nội cung (vợ) của vua Minh Mạng. Bà sinh được 7 người con, ba người đã chết sớm còn lại bốn người con. Trong đó, con trai đầu là Tùng Thiện Vương Miên Thẩm (1819-1870) và Tam Khanh là Trọng Khanh tức Vĩnh Trinh (1824-1892) hiệu là Nguyệt Đình; Thúc Khanh tức Mai Am Trịnh Thận (1826-1904) hiệu Mai Am và Quý Khanh tức Tĩnh Hòa (1829-1882) hiệu Huệ Phố. Ba chị em gái đều học rộng, văn hay, tài năng xuất chúng. Tuy nhiên, trong số anh chị em, Mai Am công chúa được đánh giá là có phần vượt trội.

Là con vua, cháu chúa, ngoài việc học tập ở Tôn học đường (nhà học dành riêng cho con cháu trong hoàng tộc), ba chị em Tam Khanh thường được dự các cuộc vui, biểu diễn nghệ thuật. Mỗi lần biểu diễn, ba chị em luôn được vua Minh Mạng, Thiệu Trị cho đến Tự Đức khen ngợi bởi những câu thơ, điệu hát, tiếng đàn trong trẻo…
Năm 1849, Mai Am cùng chị và em từ nội cung theo mẹ ra ở tại Tiêu Viên của anh trai bên bờ sông Lợi Nông. Mang trong mình dòng máu thi sĩ, nên việc ra khỏi nội cung sinh sống cũng là một niềm vui rất lớn của Tam Khanh bởi cuộc sống tự do, tự tạị. Cũng tại Tiêu Viên, bốn anh em thường được gặp nhau, bàn bạc chữ nghĩa, giúp nhau sửa trong những áng thơ văn.

Tạo nền móng cho ca nhạc Huế

Một năm sau khi ra khỏi nội cung ở với mẹ và người anh trai, bà Thục Tân cho ba cô con gái lần lượt đi lấy chồng. Mai Am lúc này được gả cho họ Thân, ở làng Nguyệt Biều, bên kia sông Hương, đối diện chùa Thiên Mụ đó là Phò mã Thân Văn Di (1825-1885). Cuộc hôn nhân này được lịch sử đánh giá là môn đăng hộ đối dù công chúa sành thơ ca còn phò mã lại không ưa từ chương, thực thà như một lão nông dân.
Thân Văn Di cũng thuộc dòng dõi cao sang. Nhiều thế hệ trong gia đình ông đã có người giữ trọng trách và có tiếng tăm trong nước.Tuy sống với người vợ có tài năng và sở thích khác mình song ông vẫn hết mực yêu thương, quý trọng và tạo điều kiện cho công chúa theo đuổi văn chương, chữ nghĩa.

Nhờ sự ủng hộ của chồng, Mai Am có điều kiện phát huy tài năng thơ phú, âm nhạc của mình. Bà tiếp nhận những nét đặc sắc về văn chương của những người đi trước như Cao Bá Quát, một người giỏi ở lĩnh vực thơ nôm và loại văn ca trù. Người thứ hai có ảnh hưởng đến Mai Am công chúa đó là Nguyễn Công Trứ, người sành về hát ả đào và cũng là một tay kiệt tác trong thế giới tình yêu. Cũng nhờ đó mà thơ văn của công chúa vừa có nét uyên bác trang trọng, vừa có phần nồng thắm, đa tình.

Hầu hết thơ của Mai Am công chúa đều được viết bằng chữ hán. Bên cạnh đó, nàng cũng làm những áng thơ nôm phổ nhạc trong những Kỳ thưởng viên như bài Phẩm tiêt: “Dạo, dạo thuyền/ Gặp lúc trăng/ Thấy trong gần/ Một hồ bằng/ Gió không động muôn trùng/ Kìa nước mây một vùng/ Nào người quen biết/ Bóng trăng soi…”
Trong xã hội nho giáo thời bấy giờ, nhất là những ai được liệt vào hàng “đức cao vọng trọng” hoặc sống trong cảnh lễ giáo uy nghiêm thì rất kiêng những sáng tác về tình yêu. Tuy nhiên, vượt qua khỏi lễ giáo phong kiến, bà quyết đi đến với một thể loại nghệ thuật ca hát nói về tình yêu. Những lời thơ bà viết sau này đã trở thành nền tảng cho loại hình ca Huế bây giờ. Chẳng hạn, bài Tiếng chuông, Mai Am đã sử dụng thơ quốc âm để viết nên những ca từ: “Chào khách tiếng chim ngoài cửa/ Thoạt nhớ một người những bữa/ Xoắn xuýt giống tơ vò/ Cho biết mối tình là ra rứa/ Chan chứa, chan chứa/ Mòn mỏi mặt trăng hơn nữa”.

Không chỉ là người giỏi thơ văn, Mai Am công chúa còn là người kết hợp những tinh hoa của các loại ca cổ của đàng trong, đàng ngoài để tạo nên một thể loại mới đặc trưng cho mảnh đất Cố đô. Người ta ngạc nhiên hơn khi gần gũi với Mai Am trong những buổi đàn ca, hát xướng trên sông là những câu hò mái nhì, mái đẩy; trong xóm làng, phường phố là những khúc ca lý: Lý con sáo, Lý tình tang. Và rồi, tiếp nối bà, nhiều văn nhân thế hệ sau đã mang đến ca nhạc Huế những điệu hát mới như: Cổ bản, Phú lục, Nam ai, Nam bình... bất hủ đến bây giờ.

Nguồn: Báo Đất Việt