TRANG THẾ HY giữa những câu thơ Đắng và Ngọt
Thú nhàn và sự gặp gỡ của cái tâm
Tác phẩm Tắt Đèn vừa ra đời, đã có hai ông Nghị tự xưng là nguyên mẫu Nghị Quế. Ông Nghị Quế ở tỉnh Phúc Yên cho rằng: “Đích thị cha Tố nói tôi chứ còn ai. Tôi là Nghị Sâm, trong sách nói trẹo thành Nghị Quế. Còn vụ mua con nhà Thân, trong sách đổi thành Dậu…”, còn ông Nghị Thế ở tỉnh Bắc Ninh nhờ luật sư dằn mặt nhà xuất bản: “Chuyện nhà ông Nghị Thế cho vay nặng lãi là có, chuyện thỉnh thoảng đánh nông dân cũng có, nhưng đó là em gái ông Thế trực tiếp. Bà Nghị trong truyện có thân hình mập mạp là em gái ông Thế, còn vợ ông Thế dân Hà Nội, người mảnh mai, đẹp có tiếng Bắc Ninh, lại thường xuyên ở với ông Thế trên tỉnh không dính gì tới nhà quê. Chuyện mua bán con như trong truyện không hề xảy ra”.
TẮT ĐÈN BỊ KHIẾU NẠI BỞI HAI ÔNG NGHỊ NGOÀI ĐỜI
Tiểu thuyết Tắt Đèn của nhà văn Ngô Tất Tố được nhà xuất bản Mai Lĩnh in lần đầu tiên với số lượng 3000 cuốn, vào năm 1938. Sau khi sách phát hành chừng hai tháng khắp từ Bắc chí Nam, một hôm, một ông khách có vẻ quan quyền đến nhà xuất bản đòi gặp ông Nguyễn Hữu Lược, con rể nhà Mai Lĩnh, người tham gia quản lý bộ phận xuất bản ở Hà Nội. Ông Lược ra tiếp. Hóa ra khách là người anh bà con xa, ông Nghị Sâm của tỉnh Phúc Yên. Sau khi thăm hỏi qua loa, ông Sâm phàn nàn:
- Cuốn Tắt Đèn trước khi in, lẽ ra chú phải cho tôi biết.
Ông Lược ngạc nhiên:
- Sao phải như thế?
- Hồi Tết, ông Mai (Mai Lĩnh) về quê, tôi tiếp không được chu đáo, tôi biết ông giận. Quả nhiên ông đặt tay Tố viết sách chửi tôi…
Ông Lược tròn mắt:
- Anh căn cứ vào đâu mà nói thế?
- Này nhé…
Lúc bấy giờ, ông Nghị Sâm mới thì thọt lôi trong cặp ra cuốn Tắt Đèn, đọc những đoạn có đánh dấu chéo bằng bút đỏ, rồi nói: - Đích thị cha Tố nói tôi chứ còn ai. Tôi là Nghị Sâm, trong sách nói trẹo thành Nghị Quế. Còn vụ mua con nhà Thân, trong sách đổi thành Dậu…
Ông Lược bật cười:
- Đó là anh suy diễn ra, chứ ông Mai không bao giờ biết anh kỹ như thế, còn ông Tố chưa lên nhà anh bao giờ. Có lẽ đây là chuyện ở Bắc Ninh, quê ông ấy!
Ngơ ngẩn, bán tín bán nghi một lúc, ông Nghị chắc lưỡi:
- Không biết đúng sai thế nào nhưng cẩn thận vẫn hơn. Số là tôi nghe thằng Liêm làm giáo học, cháu gọi tôi bằng cậu, tình cờ đọc trước khi sách vừa về tỉnh, nên tôi đã kịp thời thu hồi.
Ông Lược kinh sợ:
- Anh làm chuyện đó, ông Mai kiện là anh chết đấy.
- Không phải – Ông Nghị Sâm vội thanh minh - Tức là tôi bỏ tiền túi ra mua hết trăm rưỡi cuốn của đại lý vừa mang về tỉnh. Hôm nay, tôi cũng cho chở cả về đây nhờ chú tiêu thụ, đắt rẻ thế nào thì tùy, để tôi đỡ mất trắng số tiền bỏ ra. Nhớ đừng để cuốn nào lọt lên Phúc Yên… Cái thứ này còn độc hơn cả truyền đơn.
Im một lúc, ông Sâm nói tiếp
- Việc này nữa, tôi muốn nhờ chú đưa lại cho tay Tố ít tiền, để khi nào sách tái bản nó bỏ chỗ bán con và thay tên Quế với Dậu thật xa tên tôi với tên nhà Thân ra…
Vốn có kinh nghiệm với loại độc giả kiểu này, có giải thích hay thanh minh bao nhiêu cũng vô ích, ông Lược nói:
- Chuyện tiền nong anh cất đi. Nhà văn người ta tuy nghèo thật, nhưng tiền và quyền lực chẳng khuất phục được đâu. Tốt nhất, anh cứ viết lá thư, tôi sẽ chuyển cho ông Tố và nói thêm mấy câu, biết đâu ông ấy nghe.
Chuyện vừa ổn được hai ngày, ông Lược lại phải tiếp một luật sư đại diện cho thân chủ Dương Uy Thế, một ông Nghị ở Bắc Ninh, tuyên bố sẽ phát đơn kiện nhà xuất bản và Ngô Tất Tố về tội xúc phạm người đại diện của dân. Theo ông luật sư thì Ngô Tất Tố và Nghị Thế tuy cùng ở Từ Sơn nhưng không hề biết nhau, cũng không thù không oán gì, vậy mà ông Tố đã vô cớ mô tả nhân vật Nghị Quế trong Tắt Đèn giống hệt Nghị Thế từng chi tiết.
- Nhưng là Quế chứ không phải Thế - Ông Lược nhắc
- Bây giờ cả tỉnh Bắc Ninh đều biết Quế là Thế, ông làm sao cãi nổi trước tòa?
Ông luật sư nói tiếp:
- Chuyện nhà ông Nghị Thế cho vay nặng lãi là có, chuyện thỉnh thoảng đánh nông dân cũng có, nhưng đó là em gái ông Thế trực tiếp. Bà Nghị trong truyện có thân hình mập mạp là em gái ông Thế, còn vợ ông Thế dân Hà Nội, người mảnh mai, đẹp có tiếng Bắc Ninh, lại thường xuyên ở với ông Thế trên tỉnh không dính gì tới nhà quê. Chuyện mua bán con như trong truyện không hề xảy ra. Lấy mẫu người thật rồi gán chuyện bịa là…
- Thưa quý ông…
Biết là chuyện sẽ không thể chấm dứt nếu như mình cũng lao vào tranh biện, ông Lược chủ động ngắt lời, rồi chìa lá thư của ông Nghị Sâm, do chưa có dịp gặp Ngô Tất Tố nên chưa chuyển được, cho vị luật sư…
- Trước khi luận tội tiếp, xin quý ông đọc dùm lá thư này…
Luật sự đọc xong lá thư, có vẻ như hiểu văn học với đời thực có những chỗ khác nhau, liền xuề xòa:
- Cái này quả bất ngờ, tôi xin phép được về trao đổi với thân chủ, rồi sẽ quay lại gặp ông sau.
Từ đó không bao giờ ông Nguyễn Hữu Lược được hân hạnh gặp lại vị luật sư kia để cùng nhà văn Ngô Tất Tố ra hầu tòa.
Sau này, ông Lược kể lại mọi chuyện cho nhà văn Ngô Tất Tố nghe. Tác giả Tắt Đèn mủm mỉm cười:
- Cũng may mà còn có luật!
T.A ( dựa theo lời kể của ông Nguyễn Hữu Lược)
Nguồn: Văn Học & Dư Luận tháng 8-1991
