LÊ THIẾU NHƠN

Sự nghiệp văn học của nhà thơ Phan Xuân Hạt không có cơ may chói sáng như một số nhà văn khác, nhưng ông luôn giữ được sức bền bỉ và  âm thầm với công việc sáng tạo. Gần một đời sáng tác, nhà thơ Phan Xuân Hạt đã công bố non chục tập thơ. Nghe vợ đùa: “Thời trẻ, lấy ông vì tôi mê thơ của ông. Chứ tham quyền chức, thì tôi đã lấy cái người theo đuổi tôi mãi. Người ấy đã lên chức Bộ trưởng rồi đấy!", nhà thơ Phan Xuân Hạt phả hơi thuốc, thũng thẵng đáp: "Thì đã mấy ông Bộ trưởng có được câu thơ để lại cho đời!", rồi ông quay lại nói nhỏ với đồng nghiệp Vũ Từ Trang : "Mình chỉ có mấy bài thơ tâm đắc với mình thôi, chứ tay Bộ trưởng ấy có mấy nghìn mét đất cơ đấy".

 NHÀ THƠ CỦA  “ HẠNH PHÚC KHÔN TRÒN”

VŨ TỪ TRANG

             Ông thuộc lớp nhà thơ trưởng thành trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Tôi quen biết ông đã lâu, nhưng hay gặp gỡ ông hơn là từ khi tôi chuyển về ở phố Bạch Mai. Nhà ông lại ở đầu phố Trương Định. Thi thoảng, tôi cuốc bộ xuống nhà ông chơi, hai anh em thường kéo nhau ra quán bia vỉa hè gần nhà ông để đàm đạo văn chương hoặc chuyện thế sự. Mặc dù tuổi đã cao, nhưng tâm hồn ông còn tươi trẻ. Tính ông hồn nhiên và nồng hậu. Tuy tuổi tác chênh lệch khá nhiều, nhưng trò chuyện với ông, tôi thấy thật thoải mái, không phải giữ gìn ý tứ. Và đặc biệt, thấy tính yêu đời của ông. Thì ra, sự yêu đời không phải vốn sẵn có ở mỗi con người. Để tạo ra lòng yêu đời, con người phải học rất nhiều thứ. Cuộc đời ông vốn nhiều thăng trầm. Sinh trưởng trong gia đình gia giáo, ông sớm được học chữ Pháp, chữ Hán, sớm được tiếp cận  ánh sáng  văn hóa phương Đông , phương Tây. Ông có một thời từng đi dạy học. Những buổi dạy thơ văn với học trò, ông như được giãi bày nỗi niềm và cảm xúc của mình. Ông có những nhận định theo lối riêng của ông. Ví như bài thơ “ Màu tím hoa sim “ của nhà thơ Hữu Loan khi mới công bố, nhiều người  bình luận , gán ghép cái chết của người con gái trong bài thơ, là chết do bom đạn chiến tranh để tăng lòng căm thù. Nhưng ngay khi đó, ông đã giảng giải cho học trò nghe, đó là chết đuối mà thôi. Sau này, khi gặp nhà thơ Hữu Loan, ông có kể lại sự tình này, nhà thơ Hữu Loan gật đầu cười ràn rụa nước mắt. 
 
             Như nhiều tri thức khác, ông sớm rời làng quê ở huyện Yên Thành, xứ Nghệ của ông, ra Hà Nội làm việc. Duyên phận làm sao, ông  gắn bó với công tác biên tập văn học ở Nhà xuất bản Thanh Niên từ năm 1957. Cho tới khi về hưu, ông vẫn nhận làm cộng tác viên đặc biệt của Nhà xuất bản này. Chính ông đã xin người học trò  là nhà thơ Võ Văn Trực về làm việc cùng. Một thời gian dài, ông biên tập nhiều tác phẩm văn học có giá trị. Anh em  vẫn nói vui: ông là “bà đỡ” mát tay cho nhiều đứa con tinh thần của các nhà văn.

              Sự nghiệp văn học của ông không có cơ may chói sáng như một số nhà văn khác. Nhưng ông luôn giữ được sức bền bỉ và  âm thầm với công việc sáng tạo. Gần một đời sáng tác, ông đã công bố non chục tập thơ. Những tập thơ gây ấn tượng với bạn đọc, phải kể đến tập “Nguyên vẹn” 1963, “Trăng rằm” 1985, “Khoảng xanh êm còn lại” 1995. Thơ ông hàng năm vẫn được công bố đều đặn trên báo chí và từng được dịch in trên một số sách báo Trung Hoa, Nhật Bản, Liên Xô , Pháp, Tiệp Khắc... Ông còn lưu giữ lá thư của Tổng thống Pháp Jacques Chỉrac gửi khen mừng bài thơ viết bằng tiếng Pháp của ông in trên báo “Le Courrier du Việt Nam”,1997. Ông thường nói đùa “Đấy là Tổng thống khen trình độ tiếng Pháp của mình đấy !”

               Văn chương, khen chê, thích và không thích, đó là lẽ thường tình. Tôi luôn thấy sự ung dung tự tại của ông trước mọi việc. Tuy nhiên, đọc thơ ông, tôi vẫn thấy cái tâm thế day dứt, trăn trở.
                    Một nửa lá cành còn giông bão
                    Nửa kia vẫn trái chín mong chờ.
                                         ( Viết giữa cơn đau )
               Hoặc là :
                    Tình yêu
                   Nếu ví là trận đánh
                   Kẻ chiến bại
                   Lại
                   Chính là hai ta
                                        ( Tình yêu nếu ví )
             Có nỗi niềm tự thán chợt phơi ra :
                   Áo cơm nợ của thần dân
                   Chẳng nhiều phải trả đến thân hình hài
                                       ( Xin lại làm người thế gian ) 

             Chính ông cũng bị lâm nạn chữ nghĩa một thời. Nguyên là bài thơ « Hạnh phúc khôn tròn » của ông in trong tập thơ Tình yêu, Nhà xuất bản Thanh Niên, in năm 1963. Bài thơ ngắn gọn như sau :
                   Ôm em vào lòng
                   Anh hôn lên đôi má chín hồng
                   Bỗng đài khuya truyền đi tin dữ nhất :
                   «  Mỹ lại thử bom hạt nhân dưới đất !»
                    Chiếc hôn dở nửa chừng.

                    Hạnh phúc, em ơi
                    Khôn trọn đấu đầy thưng !...
             Ông kể lại, ngày ấy,chính cái câu « Hạnh phúc, em ơi. Khôn trọn đấu đầy thưng !..  » bị cấp trên cho là tư tưởng lung lay, ám chỉ đất nước còn chia cách. Trong thâm tâm ông nghĩ và viết ra, nào có ý ám chỉ gì đâu. Ông chỉ muốn nói về hạnh phúc của con người vốn mong manh, con người luôn phải vươn tới, mặc dù còn gặp nhiều ngăn cản. Bạn bè hiểu ông, thì cho đấy là tai họa của lối suy diễn, quy chụp ấu trĩ một thời.

             Con đường sáng tạo vốn luôn gian nan, vất vả với  người cầm bút. Ông luôn tâm niệm cố viết những gì gan ruột với chính mình. Tuổi cao, nhưng ông vẫn luôn muốn xê dịch đi đây đi đó. Nhóm anh em nhà văn dăm ba người quanh khu chợ Mơ thường hay tổ chức những chuyến đi thực tế đây  đó. Những chuyến « giang hồ vặt » như thế, tôi rất thích đi cùng ông. Thường là ông cao tuổi nhất trong chuyến đi, nhưng chính ông lại là người dẻo dai nhất. Suốt chặng đường, ông thường kể chuyện này chuyện nọ rất vui, làm « tài xế nghiệp dư » như tôi lúc nào cũng tỉnh như sáo. Ông lại là người có trí nhớ tuyệt vời. Nếu cần hỏi một câu thơ, hoặc đoạn văn, hoặc một nhân vật nào đó của một nhà văn trong hoặc ngoài nước, ông thường nhắc lại chính xác. Nhiều lần tôi nói vui, ông như một cuốn từ điển sống. Thực ra, để  có kiến thức mẫn tiệp như thế, ông đã phải dày công đọc và học rất nhiều. 

              Ông là người biên tập sách văn học lâu năm của nhà xuất bản, lại là người dồn nhiều tâm huyết với công việc này, nên đi đâu ông cũng có cộng tác viên thân tình. Tôi nhớ chuyến đi Lạng Sơn cùng ông cách đây chưa lâu, khi mấy anh em ghé vào thăm nhà văn  Nguyễn Trường Thanh, ông  Thanh ôm chầm lấy ông Hạt và ôn lại kỷ niệm khi tập sách đầu tay có tên « Kỳ tích Chi Lăng » ra đời. Ông Thanh nói « Tôi thành nhà văn, cũng nhờ công của nhà thơ Phan Xuân Hạt » . Rồi chuyến về Nam Định chơi, nhà thơ Vũ Ngọc Phác hoan hỉ nhắc lại thưở hai anh em Hoàng Trung Thủy và Vũ Ngọc Phác đáp tầu hỏa từ thành phố dệt lên thủ đô gửi bản thảo đầu tay. Với thái độ chân tình của người biên tập như ông,  Vũ Ngọc Phác vẫn  nhớ như in, dù việc đã ba mấy năm trời. Tôi lại nhớ một chuyến đi về phố Thắng ( Hiệp Hòa, Bắc Giang ). Bữa đó, sau việc vào thăm xóm nhỏ Trường đại học tổng hợp sơ tán thời chống Mỹ, ông dẫn mấy anh em  nhà thơ Mã Giang Lân,  Phạm Đình Ân  và tôi vào thăm nhà giáo già Dương Quang Luân. Ông Luân hỉ hả kể lại tập sách đầu tay của ông được nhà thơ biên tập công phu. Tuy làm hiệu trưởng trường cấp ba đã lâu năm, đã bao lần lên bục giảng  văn, vậy mà ông Luân  rất sướng khi được nhà thơ Phan Xuân Hạt chữa cho cho một chữ đắc ý trong câu thơ của mình. Chúng tôi phải  ngỡ ngàng vì sự tiếp đón quá thận tình bữa đó. Thì ra, cao hơn trách nhiệm biên tập, là cái tình của nhà thơ với người viết. Chỉ có  chân tình, mới cho tình cảm bền vững.

                 Ông là người rộng lượng với bạn bè. Một thưở, gia đình ông  đã xắn một phần đất mời nhà văn Trần Thanh Địch đến dựng nếp nhà để ở. Lý do, ông muốn có bạn văn gần bên, để chuyện trò sớm tối. Ông Trần Thanh Địch làm hàng xóm cùng ông Hạt đến gần chục năm, rồi mới chuyển vào sinh sống trong thành phố Hồ Chí minh. Tôi  được nghe ông kể, thưở gia đình nhà văn Sao Mai  còn ở Hà Nội, chưa lên khai khẩn trang trại trên Thanh Sơn ( Phú Thọ ), túng bấn quá, hai ông đã phải dắt nhau  vào hiệu  bán cái đồng hồ đeo tay lấy tiền đong gạo. Tôi cũng đôi lần chứng kiến cảnh nhà thơ Tạ Hữu Yên tuổi cao, lọ mọ đạp xe từ khu tập thể Trương Định ra nhà thơ Phan Xuân Hạt mượn sách báo  về đọc. Tới kỳ yếu quá, nhà thơ già không đạp xe được nữa, ông Hạt lại lẵng lẽ soạn từng bó sách báo,  cầm vào cho ông Yên đọc cùng. Nghĩa cử của các nhà văn già  với nhau, cho tôi rất nhiều cảm động. Tôi nhớ buổi chiều mấy anh em tiễn đưa ông Nguyễn Hữu Cung xuống mai táng tại nghĩa trang Văn Điển. Đấy là  chiều  mưa tầm tã. Ngồi trong xe nhìn trời  trút nước, ba nhà thơ Phan xuân Hạt, Võ Văn Trực, Tạ Vũ và tôi không ai muốn nói với ai một câu nào. Ông Cung vốn là người sửa mo-rát lâu năm ở cùng nhà xuất bản  Thanh Niên, một người mẫn cán với công việc, chân tình với bạn bè, nhưng số phận trời giáng mắc bệnh hiểm nghèo. Phút hạ áo quan trời càng đổ mưa ào ạt. Ông Hạt khi ấy lẩm bẩm như kêu lên  « Thế là xong một kiếp người. Sao người tốt ở đời lại chịu nhiều vất vả thế ? »

                  Trong những năm gần đây, nhiều nhà văn sốt sắng với việc làm tuyển tập cho mình. Âu cũng là việc làm ý nghĩa và cần thiết. Nhưng tôi  thấy nhà thơ Phan Xuân Hạt hình như chưa quan tâm tới điều này. Tôi  hỏi  ông, ông chỉ cười hồn hậu.  Có thể ông tự khắt khe với chính mình,  chưa  bằng lòng với những câu thơ mình  viết ra ? Hay ông thấy mọi việc không có gì quá quan trọng ? Có người nói vui là ông lười, hay ông muốn để cho tâm  mình nhàn tản ?  Có người lại nói, ông nhiễm cái chủ nghĩa tự nhiên của nhà thơ Nguyễn Công Trứ quê ông.   
      
                   Chỉ còn hơn năm nữa, ông sang tuổi tám mươi. Thân già mình hạc, sáng sáng ông vẫn lặng lẽ ngồi đọc  bản thảo do Nhà xuất bản thân tình nhờ biên tập. Ông vẫn dành thời gian đọc sách Pháp ngữ. Thi thoảng, đem giấy bút viết ôn lại mấy dòng chữ Hán. Những câu chữ trong bài thơ  dang dở, vẫn dằn vặt, ám ảnh ông. Để tránh sự mệt mỏi tuổi già,  ông vẫn thường xách  nước tưới vườn cây xanh um bên hiên nhà. Ngày hai bận đều đặn, ông  thủng thẳng sang quán bia nhỏ bên đường, ngồi nhâm nhi vại bia, lắng nghe thiên hạ chuyện trò. Ông vẫn hòa nhập được  với cuộc sống hiện tại. Những khách hàng ngồi trong quán bia, hẳn không biết ông là nhà thơ,  chỉ biết đó là ông già hay cười hiền lành.

                  Đã qua thời vất vả, nay ông được hưởng tuổi già an nhàn bên con cháu. Người vợ của ông, vốn là cô học trò hoa khôi trong lớp ông dạy thưở nào. Tôi thấy ông bà rất chiều nhau. Một buổi, tôi được nghe ông bà nói đùa với nhau về duyên phận :
                  - Thời trẻ, lấy ông vì tôi mê thơ của ông. Chứ tham quyền chức, thì tôi đã lấy cái người theo đuổi tôi mãi. Người ấy đã lên chức Bộ trưởng rồi đấy.
                  Nhà thơ già phả hơi thuốc, thũng thẵng nói :
                  - Thì đã mấy ông Bộ trưởng  có được câu thơ để lại cho đời.
                  Rồi ông quay lại nói nhỏ với tôi :
                  - Mình chỉ có mấy bài thơ tâm đắc với mình thôi, chứ tay Bộ trưởng ấy có mấy nghìn mét đất cơ đấý . 
         Trong câu chuyện, tôi thấy có gì vừa vui, vừa ngậm ngùi của người cầm bút.

                                                                    Tháng 9 năm 2009