Nữ sĩ NGÂN GIANG, một cuộc đời thơ ca và cách mạng
Ai yêu Hà Nội bằng BĂNG SƠN?
UA CHẦU CHẦU NGUYỄN QUANG LẬP
NGÔ MINH
Nguyễn Quang Lập bắt đầu được bạn đọc chú ý từ những truyện ngắn đầu tiên xuất hiện trên Sông Hương như Người lính hay nói trạng, Đò ơi, Cây sến lửa… Lúc đó Lập 30 tuổi, chưa vợ, chuyển từ bộ đội điều khiển tên lửa ở Đà Nẵng về Huế. Mọi người xôn xao tìm đọc. Còn Lập thì suốt ngày đi uống rượu và nói trạng ngất ngư. Lập thông minh, hóm hỉnh, nói năng tếu táo, có khi bốc đồng, nhưng rất thật bụng. Hắn đặc biệt giỏi kể chuyện tiếu lâm. Sau Đại hội Nhà văn trẻ lần 3 (1987) ở Hà Nội, các nhà văn được tham quan Nhà máy thủy điện Hòa Bình đang xây dựng. Trên xe, Lập kể chuyện tếu làm mọi người cười nghiêng ngả. Đại loại những chuyện như nhà văn Huế ngu ngơ lặn lội vô Sài Gòn mua thuốc bổ cho vợ uống để vợ “múp”, rờ cho mát tay, lại mua phải thuốc tăng trọng lợn; chuyện xây nhà lầu cho văn nghệ sĩ không cần xây hố xí,v.v... Tay tài xế cười ngắc ngư, đít cứ nhấp nhổm. Không nhịn được cười, nó kêu lên:” Đừng tếu nữa các bác ơi, đường đèo núi, em mà lạng tay lái là xe xuống vực đấy!”.
Lập hút thuốc đen bóng cả năm đầu ngón tay. Chưa vợ mà sáng nào cũng dậy lúc 5 giờ, đun nước, súc ấm, pha chè Thái thật đặc, rồi ngồi hút thuốc phả khói xanh um, mắt nhìn ra đường lim dim như một triết gia. Lúc ấy tôi cũng không mấy khi tỉnh rượu để xem xem tại sao văn chương Lập lại hấp dẫn và xúc động đến vậy. Cho đến khi cuốn tiểu thuyết Những mảnh đời đen trắng (1989) của Lập ra đời với bao lời khen, cùng với búa rìu dư luận. Có nhà phê bình cho rằng nhà văn đang “phủ nhận, bôi đen, cười cợt đối với lịch sử”, thì tôi giật mình, mới chú tâm đọc lại văn Lập. Và tôi nhận ra cái hay ấy, cái mà có nhà phê bình gọi là phủ nhận, cười cợt ấy chính là cái chất người thật – con - người - nhân - loại trong từng nhân vật mà Lập đã phát hiện ra. Vì nhân vật của Lập đều là những số phận éo le, bi kịch, thậm chí kỳ dị, ai cũng mang đầy mình những mất mát, đau khổ trong chiến tranh. Mà chuẩn mực đạo đức- thẩm mỹ lúc đó lại luôn là ta tốt –địch xấu, ta thắng-địch thua, cho nên Lập bị búa rìu là phải. Phải nói rằng Lập là một trong những nhà văn đầu tiên đưa cách nhìn mới về chiến tranh với tất cả những bi thương, đau đớn của nó vốn như nó đã xảy ra vào chuyện. Nhờ thế mà bức tranh hiện thực chiến tranh trở nên chân thật, sinh động. Nhân vật Cu-muôn trong chuyện Cây sến lửa không thể hiện “lập trường” khi giết Ba-đong, kẻ phản trắc: “Không giết mi, mi hại nhiều lũ làng nữa, phải giết thôi, nhưng mi là bạn tau, tau thương mi lắm”. Nói được câu đó, Cu – muôn mới là con người thật. Hay trong kịch “Mùa hạ cay đắng”, có nhân vật là Chủ tịch thị trấn, nhưng lại nhát, sợ máy bay Mỹ đến đái ra quần. Mỗi khi máy bay đến, hắn lại run rẩy chui xuống gầm giường rên :” Trời ơi, sao họ lại cơ cấu mình làm chủ tịch làm gì …”. Những “cái thật” ấy làm cho văn chương viết về chiến tranh của Lập đáng tin cậy hơn, và cuộc chiến đấu ấy có giá cao hơn. Và Lập vẫn trung thành với cái thật ấy trong suốt mấy chục năm cầm bút ở nhiều thể loại khác như sân khấu, phim. Nhờ vậy mà ở các vở kịch hay phim như Trên mảnh đất người đời, Đời cát, Thung lũng hoang vắng… của Lập đều làm cho người xem rơi nước mắt vì số phận bi thương, vì tấm lòng bao dung nhân hậu của các nhân vật. Phim, kịch của Lập ăn khách, được giải cao vì cái chất người rất thật ấy.
Lập trực tính, bộc tuệch. Lập công tác tại Sở Văn hóa thông tin tỉnh, có người hỏi “Làm ở đó thế nào?”. Lập ứng tác, hát nhại theo điệu các bài hát cổ động lúc bấy giờ: “Ngành văn hóa thông tin vinh quang .A… điều ấy đã rõ ràng. Nói năng thì cao sang. Công việc thì làng nhàng. A… em đã hiểu rồi.. cái ngành trời ơi đất hỡi !”. Lập hát thế mà cái Sở ấy ai cũng cười tán thưởng. Năm 1989, ở Huế xảy ra chuyện tranh luận giữa những người ủng hộ nhạc tiền chiến (những bài hát của Văn Cao, Dương Thiệu Tước, Nguyễn Văn Thương… trước 1945) và những người cho nhạc tiền chiến là nhạc vàng. Tại một cuộc hội thảo, Lập xin phát biểu. Ai cũng biết Lập bao giờ cũng ủng hộ việc phổ biến nhạc tiền chiến, vì nhạc tiền chiến là thành tựu lớn của âm nhạc Việt Nam. Nhưng đứng lên Lập không nói gì mà lại xin hát bài “Đặt vòng” tự biên: “Rủ nhau em đi đặt vòng. Vòng số 8 hay vòng số 9, Vòng nào vừa thì em cứ đặt. A… em đã đặt vòng, Tổ quốc ơi, từ nay tự do thoải mái…”. Thế mà tiếng vỗ tay lại vang dội chưa từng có. Thì ra ai cũng hiểu ngụ ý của Lập… Tính Lập thẳng tính thế, nên không ít người ghét. Trong bài báo viết về “cái tâm nước bọt” của không ít người trong ngành điện ảnh gần đây, Lập kể: “Vương Đức xưa làm phim Cỏ Lau, tìm trợt mặt một diễn viên đóng vai nữ phụ, mừng hơn cha chết sống lại. Cô này nói em từ chối nhiều vai rồi, nhưng vai này hay lắm, khổ mấy em cũng làm… Cô này lại nói Quảng Trị là chiến trường ba em chiến đấu… chết em cũng đi. Vương Đức nghe suýt trào nước mắt. Đến khi nói chuyện tiền nong, cô đòi một đống tiền cao ngất, gấp đôi vai diễn viên chính, Vương Đức cũng cắn răng nghe theo. Tưởng thế là xong, đến ngày vi hành cô gọi điện đòi thêm một đống tiền cao ngất nữa, nói tiền bảo hành cho bộ giò của cô. Vương Đức nghe suýt té xỉu, đành thank and bye người đẹp cùng với cái tâm nước bọt của cô”. Viết thật như vậy dễ bị “căm” lắm. Nhưng như thế mới chinh phục được độc giả ngày càng khó tính.
Hoạt ngôn, bỗ bã, nhưng Lập lại nhát gái. Tôi thấy thế. Có lần tôi chủ động tạo ra một cuộc vui rượu - thơ ở làng cổ La Chữ. Tôi làm ông mối rủ một cô gái đẹp long lanh, lại hát hay, mới 20 tuổi đi để cho Lập làm quen. Nhưng suốt buổi tối ngồi bên người đẹp, tôi thấy Lập mặt đực như ngổng ỉa. Đêm đó đi về xe đạp của tôi bị hỏng săm, Lập phải chở tôi giàng xe phía trước, chở người đẹp phía sau, rồi một tay vác xe đạp hỏng của tôi, tay kia lái xe đi 9 cây số từ La Chữ về Huế. Những năm 1986 -1988, Lập sống trong một gian phòng bốn mét vuông vừa kê đủ cái giường ngủ ở 22-Lê Lợi - Huế. Chủ, khách vào nhà nghĩa là phải lên giường. Gay go hơn là phòng bên là một cô gái trẻ xinh đẹp tên là Thu, trắng trẻo, múp máp, có cái răng khểnh. Hai phòng cách nhau bằng tấm cót nứa, có thể ghé mắt nhìn. May sao, giữa lúc đó, xuất hiện cô gái Ba Đồn Nguyễn Thị Hồng vừa đi lao động ở Liên Xô về. Hồng cũng trắng trẻo, có gương mặt lúm đồng tiền phúc hậu, lại cùng quê. Lập bị hớp hồn ngay. Lập nghèo trên răng dưới ca-tút, Hồng “đi Tây” có được ít phụ tùng xe đạp Liên Xô mang về, hai đứa mang ra chợ Đông Ba bán sạch mới đủ tiền để sắm sửa, tổ chức đám cưới. Bởi thế mà ba đứa con đều có tên tục là bi - líp - mayơ. Vì có bi, líp, may - ơ mới có đám cưới, mới sinh ra chúng nó.
Hơn năm nay, một lần nữa Nguyễn Quang Lập lại danh nổi như cồn trên quê choa blog. Với tài kể chuyện tếu, tài dựng truyện của tay nghề kịch phim lão luyện, đặc biệt là giọng văn khẩu ngữ gần gũi, Lập đã làm sôi văn chương mạng. Rồi in thành sách Ký ức vụn bán chạy như tôm tươi. Đã có nhiều người bàn luận. Riêng tôi cứ nghĩ sức thu hút cũng vẫn là cái thật ấy của Lập. Cái thật ẩn đằng sau gương mặt “nhà văn công chức” ấy đều rất người, rất đời. Những “bạn văn” như Trần Dần, Phùng Quán, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Xuân Sách, Trần Vàng Sao, v.v... đều là những chuyện bên lề cuộc đời, có khi họ đã quên mất, nhưng Lập thì nhớ vì Lập quá yêu. Cũng vì yêu mà có “bạn văn” anh đã chạm đến những cái thật “ khó nói”,”không tiện nói”, nên bị phản ứng quyết liệt. Ngay những cái đó cũng là vì tình yêu bạn bè mà viết. Sau khi “Bạn văn 3” xuất hiện trên blog Quê choa, nhà văn Tô Nhuận Vỹ bức xúc lắm. Anh hỏi tôi: “Ông đọc cái đó, nghĩ răng ? Thằng Lập là đứa em thân thiết, mình rất thương nó, răng nó lại viết về mình rứa hè? “Tôi an ủi: “Bác ơi, thằng ấy nó tếu táo cà rửng thế, nhưng nó yêu bác lắm mới nhớ những chuyện như thế”. Hôm vào Huế, Lập gọi tôi đến uống, tôi đã mời anh Vỹ cùng đến để hai người giảng hòa. Lập định thanh minh về cái “bạn văn 3” ấy, thì anh Vỹ xua tay. Thế là chạm cốc vui vẻ… Mới hay có những sự thật đằng sau mỗi con người cũng là vùng “cấm kỵ” cho đến khi xuống mồ . Con người quá quắt lắm, con người ơi!
Quả là Nguyễn Quang Lập đã thành công với một cách viết chân dung riêng của mình. Chỉ mấy nét đã ra vóc dáng nhân vật, không lẫn. Lập không kể chuyện để vui, mà đằng sau sự tếu táo đó là chuyện đời sắc bén, sâu thẳm. Tôi thích nhất là đoạn luận về câu thơ “phản động” trong bài Nhớ Trần Dần (Ký ức vụn): “… mày không thấy câu mưa sa trên màu cờ đỏ là phản động à? Vẫn không hiểu, không thấy. Ai bảo treo cờ giữa trời, có nắng chiếu thì có mưa sa chứ. Không lẽ khi nào nắng chiếu thì cách mạng, còn mưa sa thì phản động à? Giả sử mưa sa xuống cờ là phản động thì mưa phản động chứ bác Trần Dần phản động à?. Thật ngộ nghĩnh mà thật chí tình, chí lý!
Lập là đứa mau nước mắt. Có lần tôi, Lập, Nguyễn Quang Vinh, Mai Văn Hoan, Huy Tập, Lê Thị Mây… uống tại phòng của Vinh ở Huế. Mai Văn Hoan say và khóc “Tao thương mạ tau lắm, tau thương nàng lắm…”. Hồi đó Hoan và Mây đang yêu nhau. Lập cũng khóc theo. Vừa khuân Hoan say như xác chết lên xích lô vừa khóc hu hu như trẻ con. Rồi cùng Lê Thị Mây áp tải cái xích lô chở Hoan qua cầu sông Hương về nơi Hoan trọ. Ra Tết Sửu rồi, Lập vào Huế thăm Hoàng Phủ Ngọc Tường. Hôm đó Lập đã vào toilet khóc vì ngồi hàng giờ, lắng tai chăm chú mà không nghe được Hoàng Phủ đang nói với mình cái gì. Anh em lâu ngày về ngồi bên nhau, lại nói với nhau bằng tiếng Việt, giọng “bọ” cả, thế mà lại không nghe nhau được vì anh Tường nói ngọng quá, thật oan nghiệt, đau đớn. Không khóc răng được. Sau vụ Lập bị ngã xe, tôi ra Hà Nội thăm khi Lập đã đi lại được. Lập đi lại tập tễnh cho tôi xem rồi bảo: “Anh Ngô Minh xem bây giờ đi kiểu em hề Xuân Hinh cũng không học được!”. Tôi ứa nước mắt. Sau đó tôi mời mọi người về quán của Hồng (vợ Lập) ở tầng trệt khu Linh Đàm, cụng ly. Xong, cô người bạn đi cùng tôi giành trả tiền. Lập đã mắng tôi rồi khóc. Tôi hiểu rằng, Lập buồn vì nghĩ rằng bạn bè đang “thương hại” mình… Những tính cách ấy đã làm nên một Nguyễn Quang Lập trong Ký ức vụn chân thành mà xa xót. Chắc chắn Lập sẽ được ghi danh là người đầu tiên khởi xướng dòng văn học khẩu văn, tạo ra một loại ngôn ngữ văn xuôi mới, thời hiện đại !
Khẩu văn, phương ngữ, nói tục cũng là một cái thật làm nên phong cách văn Lập trong Ký ức vụn. Thứ “văn chương vô trùng” (chữ của PGS.TS Trần Ngọc Vương) sạch dễ làm mất đi sự thân mật, thù tạc dân dã, đời thường nơi chiếu rượu. Những chữ tục như “ẻ vô”, “cứt đái”,v.v... tạo ra ngôn ngữ nhân vật rất khu biệt, gây bất ngờ. Cái hay là Lập biết sử dụng nói tục, phương ngữ ở mức độ nào để câu chuyện cuốn hút, mà không gây phản cảm. Bây giờ ngôn ngữ Nguyễn Quang Lập trong Ký ức vụn đã bắt đầu xâm nhập vào đời sống. Ra Đồng Hới cuối tháng 7 rồi, khi công bố danh sách Ban Chấp hành Hội văn nghệ mới, có người thốt lên: “Ua chầu chầu, chấp hành bữa ni trẻ hè”. Ua chầu chầu là chữ của Lập. Những chữ như hay hè, hay hè, thất kinh, thế a, thế a… trong Ký ức vụn hay Blog Quê choa cũng đã được nhiều người sử dụng. Nghĩa là Lập đã tạo thêm chút vốn từ vựng cho cuộc sống dân gian thêm phong phú. Đó là lập ngôn đó, Lập nờ…
Huế, 8-2009
| Thảo luận(3) |
Những bài mới nhất
Bọ Lập ơi,bọn ăn "bẩn" lại rất kỹ càng lau bát đũa.Cứ bốc tay nhét miệng hóa ra là vệ sinh Bọ nhỉ.
Bác Ngô Minhđã đi "vòng quanh" Bọ mấy vòng rồi mới dám vẽ,chứ không như thiên hạ bày đặt "nghía" qua,thậm chí nhìn "avatar" để vẽ.Chán!
Cũng có "người vẽ" rằng:Sẹo chấm 0,3 cm dưới sau đuôi mắt trái,rứa đo rứa đo! He he he
Cảm ơn bác Ngô Minh,mỗi lần đọc là một lần biết ơn.Đây là lần đọc thứ mấy rồi cung không biết nữa!